Từ quản lý truyền thống đến lãnh đạo thích ứng: chuyển đổi tất yếu trong khu vực hành chính công nhìn từ thực tiễn TP.Hồ Chí Minh

(Hochiminhcity.gov.vn) - Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ và yêu cầu ngày càng cao từ người dân, doanh nghiệp, cải cách hành chính không còn dừng lại ở việc đơn giản hóa thủ tục mà đòi hỏi sự thay đổi căn bản về tư duy và phương thức lãnh đạo. Tại TP.Hồ Chí Minh, quá trình chuyển từ mô hình quản lý hành chính truyền thống sang lãnh đạo thích ứng đang được triển khai với nhiều kết quả tích cực, đồng thời đặt ra những yêu cầu mới cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

Bước chuyển từ “quản lý” sang “phục vụ”

Là đô thị đặc biệt với diện tích hơn 6.772 km², dân số khoảng 14 triệu người, đóng góp 23,5% GDP và gần 30% ngân sách quốc gia, Thành phố Hồ Chí Minh đang chịu áp lực rất lớn trong quản lý đô thị và cung ứng dịch vụ công. Quy mô này đòi hỏi hệ thống hành chính phải không ngừng nâng cao năng lực điều hành và khả năng thích ứng.

Một điểm nhấn nổi bật là việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong giải quyết thủ tục hành chính. Thành phố đã triển khai đồng bộ dịch vụ công trực tuyến, cơ chế một cửa, một cửa liên thông và hệ thống quản lý văn bản điện tử. Trong giai đoạn từ 1/7/2025 đến 9/12/2025, toàn Thành phố đã tiếp nhận 2.478.719 hồ sơ, trong đó có 1.732.377 hồ sơ trực tuyến (gần 70%). Số hồ sơ đã giải quyết đạt 2.323.659, với 97,32% đúng hạn. Việc chuyển từ hồ sơ giấy sang hồ sơ điện tử không chỉ rút ngắn thời gian xử lý mà còn tăng tính minh bạch, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp.

Trong bối cảnh đó, Trung tâm Phục vụ hành chính công Thành phố giữ vai trò đầu mối quan trọng trong tiếp nhận và giải quyết thủ tục hành chính, đồng thời là “bộ mặt” thể hiện năng lực quản trị công của chính quyền đô thị. Trung tâm Phục vụ hành chính công Thành phố được thành lập theo Quyết định số 763/QĐ-UBND ngày 20/8/2025, đã trở thành đầu mối quan trọng trong tiếp nhận và giải quyết thủ tục hành chính. Mô hình này góp phần giảm tầng nấc trung gian, nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan. Đồng thời, việc vận hành đồng bộ hệ thống một cửa điện tử tại 168 phường, xã, đặc khu giúp tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí cho người dân, doanh nghiệp.

Lãnh đạo TP.Hồ Chí Minh thực hiện nghi thức ra mắt Trung tâm Phục vụ hành chính công Thành phố

Song song đó, Thành phố đẩy mạnh cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính. Theo Nghị quyết 66/NQ-CP, đã có 566 thủ tục được rà soát, đề xuất cắt giảm; trong đó, 538/1.487 thủ tục liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh được đơn giản hóa. Thành phố cũng đã hoàn thành 170/177 nhiệm vụ cải cách hành chính theo kế hoạch.

Năng lực điều hành linh hoạt của đội ngũ lãnh đạo được thể hiện rõ trong thực tiễn. Trước áp lực gia tăng hồ sơ sau khi mở rộng địa giới hành chính, các cơ quan đã chủ động triển khai nhiều giải pháp như tổ chức làm việc theo ca, xử lý hồ sơ từ xa, ưu tiên các dịch vụ thiết yếu. Nhờ đó, hệ thống vẫn vận hành thông suốt, hạn chế tình trạng quá tải.

Tư duy phục vụ người dân và doanh nghiệp ngày càng được chú trọng. Nhiều cơ quan hành chính đã cải thiện thái độ phục vụ, rút ngắn thời gian chờ đợi, tăng cường công khai, minh bạch. Đây là bước chuyển quan trọng từ “quản lý hành chính” sang “phục vụ hành chính”, góp phần nâng cao mức độ hài lòng của xã hội.

Đáng chú ý, tư duy lãnh đạo cũng đang chuyển biến theo hướng đổi mới sáng tạo, từng bước tiếp cận các mô hình quản trị hiện đại như chính quyền đô thị thông minh, quản trị dựa trên kết quả và hợp tác công – tư.

Để vận hành hiệu quả mô hình chính quyền địa phương hai cấp, trên cơ sở Chính phủ ban hành 28 nghị định về phân cấp, phân quyền, TP.Hồ Chí Minh đã chỉ đạo các sở, ngành tiếp tục rà soát chức năng, nhiệm vụ, kịp thời tháo gỡ hoặc kiến nghị tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai.

Thành phố tiếp tục duy trì vị thế dẫn đầu cả nước về chuyển đổi số khi đứng đầu chỉ số DTI, với các trụ cột chính quyền số, kinh tế số và xã hội số đều đạt thứ hạng cao. Hạ tầng số được đầu tư đồng bộ, nổi bật là mạng truyền số liệu chuyên dùng Metronet với băng thông 100 Mbps, sẵn sàng mở rộng theo nhu cầu thực tế.

Bên cạnh đó, Thành phố triển khai nhiều sáng kiến mới như thử nghiệm robot thông minh hỗ trợ tiếp công dân tại một số phường; xây dựng Trung tâm Thông tin phục vụ chỉ đạo, điều hành với hệ thống kết nối ba nguồn dữ liệu chính: hệ thống chính quyền địa phương hai cấp, hệ thống báo cáo của Văn phòng Chính phủ và dữ liệu từ Trung tâm dữ liệu quốc gia. Đây là nền tảng quan trọng cho việc kết nối, chia sẻ dữ liệu và nâng cao hiệu quả quản trị.

Công tác đào tạo, bồi dưỡng cũng được chú trọng. Thành phố đã tổ chức 13 hội nghị tập huấn cho hơn 6.000 cán bộ, công chức, viên chức sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, góp phần nâng cao năng lực thực thi và thích ứng với mô hình mới.

Những thách thức trong quá trình chuyển đổi

Bên cạnh những kết quả đạt được, năng lực thích ứng của đội ngũ lãnh đạo cơ quan hành chính tại TP.Hồ Chí Minh vẫn còn tồn tại một số hạn chế đáng chú ý.

Thứ nhất, năng lực dự báo và phản ứng chính sách trong một số lĩnh vực còn hạn chế. Một số quyết định hành chính vẫn mang tính phản ứng ngắn hạn, chưa dựa trên phân tích dữ liệu dài hạn hoặc mô hình dự báo chính sách, dẫn đến tình trạng bị động trước các vấn đề phát sinh mới như đô thị hóa nhanh, áp lực hạ tầng và biến động dân cư.

Mặc dù đã triển khai hệ thống số hóa, tuy nhiên việc khai thác dữ liệu ở Trung tâm Phục vụ hành chính công TP.Hồ Chí Minh chủ yếu được sử dụng ở mức thống kê và báo cáo hành chính, chưa được khai thác sâu cho phân tích xu hướng, dự báo nhu cầu hay hỗ trợ ra quyết định chiến lược. Việc khai thác dữ liệu phục vụ phân tích chính sách và dự báo nhu cầu dịch vụ công vẫn còn hạn chế. Điều này cho thấy khoảng cách giữa “có dữ liệu” và “ra quyết định dựa trên dữ liệu” vẫn còn đáng kể, tạo ra khoảng cách giữa “chính quyền số về mặt công nghệ” và “chính quyền vận hành dựa trên dữ liệu về mặt quản trị”.

Thứ hai, năng lực thích ứng còn thiên về kỹ thuật, mang tính phản ứng (reactive adaptation) vẫn chiếm ưu thế so với thích ứng chủ động (proactive adaptation).

Phần lớn các thay đổi hiện nay tập trung vào cải tiến quy trình hành chính, số hóa thủ tục và tối ưu hóa quy trình xử lý hồ sơ, được diễn ra chủ yếu khi có yêu cầu từ cấp trên hoặc khi xuất hiện áp lực thực tiễn. Việc thay đổi mô hình quản trị, cơ chế phối hợp liên ngành và tư duy ra quyết định chiến lược vẫn còn hạn chế. Điều này dẫn đến tình trạng “hiện đại hóa quy trình nhưng chưa hiện đại hóa tư duy quản trị”.

Xét về tổng thể, năng lực lãnh đạo thích ứng chưa đồng đều giữa các cấp quản lý, đặc biệt trong các kỹ năng như ra quyết định trong điều kiện bất định, quản trị dữ liệu và dẫn dắt đổi mới sáng tạo. Một số cán bộ lãnh đạo có khả năng thích ứng nhanh với công nghệ và đổi mới quy trình, trong khi một bộ phận khác vẫn duy trì phong cách quản lý truyền thống, dẫn đến sự không đồng nhất, giảm tính nhất quán trong điều hành gây ra độ trễ trong triển khai chính sách và làm suy giảm hiệu quả cải cách hành chính.

Mức độ phân quyền và trao quyền trong một số cơ quan chưa thực sự rõ ràng, dẫn đến tình trạng lãnh đạo cấp cơ sở còn e dè trong ra quyết định, làm giảm tốc độ thích ứng của hệ thống cũng như giảm khả năng xử lý các tình huống phức tạp liên ngành - vốn là đặc trưng của môi trường quản trị đô thị lớn như TP.Hồ Chí Minh.

Hướng dẫn người dân thực hiện thủ tục hành chính tại Trung tâm Phục vụ hành chính công Thành phố

Thứ ba, vẫn còn tồn tại khoảng cách giữa cải cách quy trình và cải cách tư duy lãnh đạo, khiến quá trình chuyển đổi sang mô hình chính quyền số chưa đạt được hiệu quả toàn diện. Một bộ phận cán bộ lãnh đạo vẫn còn chịu ảnh hưởng của tư duy quản lý hành chính truyền thống, ưu tiên sự ổn định, thiên về tuân thủ quy trình hơn là đổi mới và thích ứng với hoàn cảnh mới. Điều này dẫn đến thực trạng “đổi mới có giới hạn”, trong đó cải cách chủ yếu diễn ra ở cấp quy trình kỹ thuật, chưa lan tỏa mạnh mẽ sang cấp độ tư duy lãnh đạo và văn hóa tổ chức.

Thứ tư, năng lực khai thác dữ liệu và công nghệ số phục vụ ra quyết định còn chưa tương xứng với yêu cầu của chính quyền số. Dù đã có nhiều cải thiện, nhưng việc sử dụng dữ liệu lớn (big data) trong hoạch định và điều hành chính sách vẫn chưa trở thành phổ biến ở tất cả các cơ quan.

Một số nền tảng chuyên ngành của Bộ, ngành Trung ương hiện chưa vận hành ổn định, gây gián đoạn trong quá trình kết nối xác thực, đồng bộ thông tin phục vụ xử lý thủ tục hành chính trực tuyến toàn trình (như VNeID, Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, hộ tịch, đăng ký kinh doanh, liên thông thuế); Cổng Dịch vụ công quốc gia đường truyền có lúc không ổn định, bị chậm hoặc không truy cập được trong các khung giờ cao điểm; chậm cập nhật trạng thái thanh toán phí trực tuyến dẫn đến người dân gặp khó khăn trong quá trình nộp hồ sơ, thanh toán phí trực tuyến. Việc thực hiện giải quyết hồ sơ trực tuyến toàn trình chưa cao; hồ sơ thủ tục hành chính tại một số đơn vị còn trễ hạn.

Xét theo chiều sâu, sự thích ứng này chủ yếu mang tính “thích ứng công nghệ” (technical adaptation) hơn là “thích ứng hệ thống” (systemic adaptation), khi các thay đổi chủ yếu tập trung vào quy trình kỹ thuật mà chưa tạo ra sự thay đổi tương ứng trong tư duy phục vụ và mô hình ra quyết định.

Hướng tới mô hình quản trị công linh hoạt, dựa trên dữ liệu và lấy người dân làm trung tâm

Năng lực thích ứng của đội ngũ lãnh đạo cơ quan hành chính nhà nước tại TP.Hồ Chí Minh thời gian qua đã có những bước tiến đáng ghi nhận, thể hiện qua khả năng ứng phó trong các tình huống cấp bách, khủng hoảng, cũng như thúc đẩy chuyển đổi số và cải cách hành chính.

Tuy nhiên, năng lực này vẫn chưa đồng đều và chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của một nền quản trị hiện đại trong bối cảnh biến động nhanh và phức tạp. Thực tế đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện khung năng lực lãnh đạo thích ứng, đồng thời đổi mới cơ chế, chính sách và phương thức đào tạo cán bộ, đặc biệt tại các đô thị lớn như TP.Hồ Chí Minh.

Trong đó, cần tăng cường phân quyền, trao quyền trong điều hành; thúc đẩy văn hóa hành chính linh hoạt, sẵn sàng đổi mới; phát triển tư duy lãnh đạo hệ thống và tư duy số; đồng thời xây dựng cơ chế khuyến khích đổi mới và bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm.

Theo OECD, các hệ thống hành chính công hiện đại cần chuyển từ mô hình xử lý thủ tục sang dịch vụ lấy người dân làm trung tâm, trong đó trải nghiệm của người dân là tiêu chí cốt lõi để thiết kế và cải tiến dịch vụ. Điều này đòi hỏi vai trò dẫn dắt mạnh mẽ của đội ngũ lãnh đạo trong việc tái cấu trúc quy trình, nâng cao năng lực tổ chức và thiết lập cơ chế phản hồi liên tục nhằm cải thiện chất lượng phục vụ.

Việc nâng cao năng lực thích ứng của đội ngũ cán bộ công chức cần được triển khai đồng bộ trên ba trụ cột: thể chế, con người và công nghệ

Tại TP.Hồ Chí Minh, Trung tâm Phục vụ hành chính công, dù mới vận hành, đã bước đầu góp phần nâng cao năng lực thích ứng của bộ máy trong bối cảnh cải cách hành chính và chuyển đổi số. Tuy nhiên, quá trình này vẫn chủ yếu dừng ở mức thích ứng kỹ thuật, cần tiếp tục chuyển mạnh sang thích ứng hệ thống, từ phản ứng sang chủ động, và từ quản lý thủ tục sang quản trị dựa trên dữ liệu và đổi mới sáng tạo.

Thực tế cũng cho thấy, những hạn chế hiện nay không chỉ nằm ở năng lực cá nhân mà còn liên quan đến thể chế, cơ chế vận hành và văn hóa tổ chức. Trong bối cảnh môi trường quản trị thay đổi nhanh, lãnh đạo hành chính phải ra quyết định trong thời gian ngắn, trên nền thông tin đa chiều và biến động liên tục, đặt ra áp lực lớn về năng lực thích ứng.

Do đó, việc nâng cao năng lực thích ứng của đội ngũ lãnh đạo hành chính tại TP.Hồ Chí Minh cần được triển khai đồng bộ trên ba trụ cột: thể chế, con người và công nghệ. Trọng tâm là chuyển đổi từ mô hình quản lý hành chính truyền thống sang mô hình quản trị công hiện đại, linh hoạt, dựa trên dữ liệu và lấy người dân làm trung tâm.

Chỉ khi đó, hệ thống hành chính công mới có thể đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đô thị lớn như TP.Hồ Chí Minh trong bối cảnh hiện nay.

TS.TRẦN THỊ NGÂN HÀ (Học viện Chính trị khu vực II, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh)

                                         ThS.LÊ THỊ HẬU (Trung tâm Phục vụ hành chính công, Văn phòng UBND TP.Hồ Chí Minh)